Het hol van Plato

In mijn lezingen of in teksten die ik schrijf, heb ik nogal eens de neiging het denken van René Descartes als negatief klankbord te gebruiken. Dan stel ik dat zijn streven naar zekerheid of beter: waarheid als zekerheid te willen zien, nogal wat nefaste gevolgen kan hebben voor het mens- en wereldbeeld dat we hanteren. Graag verwijs ik dan naar Stephen Toulmin en zijn ook in het Nederlandsvertaalde boeken Kosmopolis en Terug naar de rede. Op een moment dat alom het einde van het filosofische modernisme werd gepredikt – eind jaen ’80, begin jaren ’90 van vorige eeuw -, toonde Toulmin met dat eerste boek dat het met dat modernisme niet zo slecht gesteld was. De ondertitel van dit werk, Verborgen agenda van de Moderne Tijd, gaf al aan dat in de moderniteit nog een ander denken aanwezig was, dat eeuwenlang in de schaduw was gebleven. Het modernistische denken dat vigerend werd, kan cartesiaans genoemd worden en gaat uit van het voorbeeld van het natuurwetenschappelijke denken. Wat beteken

(Dit is het inleidende eerste hoofdstuk van mijn boek Wereldburgers dat ik hier als - hopelijk - smaakmaker publiceer.) Niemand kent mijn naam. Ik zou deze zin in schuine letters moeten zetten. Of tussen aanhalingstekens. Het is de titel van een boek van de Amerikaanse auteur James Baldwin (1924-1987). Het boek verscheen in 1961 als Nobody Knows My Name. De Nederlandse vertaling ervan heb ik in juni 2020 nog online kunnen kopen in een Nederlands antiquariaat. Het zag er uit alsof het nooit als boek geleefd had: exact vijftig jaar oud en geen spoor, geen kreuk, geen vouw die er op wezen dat het ooit geopend was geweest. Een ongeopend boek over iemand wiens naam niemand kent. In zijn Kritiek van de zwarte rede verwijst de Kameroenese filosoof Achille Mbembe (1957) in de eerste voetnoot bij het eerste hoofdstuk naar dit boek. Die voetnoot prikkelde mijn interesse. Mbembe plaatst die voetnoot achter een zin die treft als granaatscherven. Hij heeft het over altruïcide, de moord op de ander

Twee herinneringen Eén : Het moet ergens in de loop van mijn tweede academiejaar, ’81-’82, aan de VUB zijn geweest. Ik combineerde de tweede kandidatuur Moraalwetenschappen met een eerste kandidatuur Wijsbegeerte. Dat ik wat meer hooi op mijn (filosofische) vork had genomen, was te danken aan de man die mijn enthousiasme voor de filosofie gevoelig had doen toenemen: Leopold Flam (1912-1995). Die bewuste dag ontmoette ik hem toevallig in een ondergrondse parking van de universiteit. ‘Mijnheer Van den Bossche’, liet hij met zijn hoge, vaak gebiedende stem horen, ‘er zit een filosoof in u en ik houd eraan om u dat te zeggen’. Mijn enthousiasme kreeg een stevige boost, om het met een toen wellicht nog weinig of niet gebruikte term te zeggen. Twee: Kort na nieuwjaar, tweede semester van wat toen nog eerste licentie heette. In de Koninklijke Bibliotheek deed ik onderzoek naar de Duitse Romantiek en de Sturm und Drang. Ik liep Flam, inmiddels met emeritaat, tegen het lijf en wou hem een gelu

In haar academische openingslezing lezing op 26 september 2017 verwees Caroline Pauwels, de inmiddels betreurde rector van de Vrije Universiteit Brussel naar het surrealisme als bron van inspiratie. Onder het motto ‘Pas si sûr ce réalisme’ schetste zij het surrealisme als een rebelse kijk die ons op een andere manier naar het vertrouwde kan leren kijken. Ik zou daar kunnen aan toevoegen dat het surrealisme tevens kan gezien worden als een kijk op de werkelijkheid waarin schijnbaar aan elkaar vreemde werelden worden samengebracht. En vanuit het werk van Zygmunt Bauman zou kunnen gezegd worden dat hier ook wordt afgerekend met het zekerheidsdenken en dat de ambivalentie van dingen eminent aanwezig is. In haar openingslezing verbond de rector de surrealistische kijk eveneens met de taak die het Verlichtingsdenken ons heeft nagelaten. Michel Foucault ziet die taak vervat liggen in de vraag naar een ontologie van de actualiteit: ‘Wat is ons heden?’. De kritische bevraging van dat heden sch

In drie lezingen in het Japanse Kyoto in september en oktober 1965 boog Jean-Paul Sartre, misschien wel bij uitstek hèt voorbeeld van de geëngageerde filosoof, zich over de vraag naar de rol van intellectuelen. Die lezingen werden gebundeld in een boekje waarvan de titel al meteen duidelijkheid schept: Plaidoyer pour les intellectuels. Die intellectuelen worden volgens Sartre van van alles en nog wat beschuldigd. Ik onthou vooral de beschuldiging dat zij zich met zaken zouden bemoeien die buiten hun competentie vallen. In 2002 had ik een interview met Richard Rorty. Hij was in Brussel voor het ontvangen van een eredoctoraat aan de VUB. We hadden het in ons gesprek over de maatschappelijke rol van filosofen. Rorty was daar heel duidelijk over. Ik citeer: ‘Filosofen hebben geen enkele bijzondere bekwaamheid die hen in staat zou stellen interessanter dingen te vertellen over politiek dan om het even welke kritische geest.’ Voor Rorty dienen filosofen zich vooral onledig te houden met wat